މާލެ، ދިވެހިރާއްޖެ — ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައިނަލްއަގްވާމީ ތަސައްވުރަކީ އަބަދުވެސް ލަގްޒަރީ ވިލާތަކާއި، ސާފު ފަރުތަކާއި، އަދި ރާއްޖެއަށް އަންނަ މުއްސަނދި ފަތުރުވެރިން އޮއްސާލާ ބޭރު ފައިސާ އެވެ. ނަމަވެސް، މި ލަގްޒަރީ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ފަހަތުގައި، ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދުގެ ތެރޭގައި ވަނީ އާންމު ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުން ހުއްޓުމަކަށް ގެނެސްފައިވާ ބޮޑު މާލީ ކްރައިސިސްއެކެވެ. ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގް ނިޒާމުން ޑޮލަރު ތާށިވެ، މުޅި ގައުމު މިވަނީ ކަޅު ބާޒާރުގެ ނުފޫޒުގެ ދަށުގަ އެވެ.

މި ބޮޑު ތާށިކަމުގެ މަރުކަޒަކީ ގައުމީ ބޭންކް، ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް (ބީއެމްއެލް) އެވެ. ފަހަކަށް އައިސް އާންމުންގެ އެންމެ ބޮޑު ނުރުހުމެއް އަމާޒުވެފައިވަނީ މި ބޭންކަށެވެ. މިއަދު އާންމު ކަސްޓަމަރުން އޮންލައިންކޮށް މުއާމަލާތްތައް ކުރަން އުޅުމުން ސްކްރީންތަކުން ފެންނަނީ “ޑެއިލީ ލިމިޓް ހަމަވެއްޖެ” ކަމުގެ ނޮޓިފިކޭޝަނެވެ. މީގެ މާނައަކީ ބޭރުގައި ކިޔަވާ ކުދިންގެ ފީ ދެއްކުމާއި، ޒަރޫރީ ސޮފްޓްވެއާ ސަބްސްކްރިޕްޝަންތަކަށް ފައިސާ ދެއްކުމާއި، އަދި ކުދި ވިޔަފާރިތަކަށް މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ފައިސާ ފޮނުވުން މަޑުޖެހިފައިވުމެވެ.

މި މައްސަލައަކީ ކުއްލިއަކަށް ދިމާވި ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ކޮވިޑް-19 ގެ ފަހުން ގެންގުޅުނު މާލީ ސިޔާސަތުތަކާއި، އާންމުންގެ ވިޔަފާރީގެ ވައްޓަފާޅިއަށް އައި ބޮޑު ބަދަލާއި، އަދި ރާއްޖެއަށް ވަންނަ ޑޮލަރު ރަސްމީ ބޭންކިންގް ނިޒާމުން ބޭރުން ދައުރުވުމުގެ ނަތީޖާ އެވެ.

ރުފިޔާ ގިނަވުމާއި އީ-ކޮމާސްގެ ބާރު

މި މައްސަލައިގެ އަސްލު ފެށެނީ ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުގެ ތެރޭގައި، ރިޒޯޓްތައް ބަންދުވެ އާމްދަނީ ހުއްޓުމުން ދައުލަތުގެ ހަރަދުތައް ހަމަޖެއްސުމަށް މަރުކަޒީ ބޭންކް (އެމްއެމްއޭ) މެދުވެރިކޮށް ގިނަ އަދަދަކަށް ދިވެހި ރުފިޔާ ޕްރިންޓް ކުރުމުންނެވެ. ބާޒާރުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 14 ބިލިއަނަށް ވުރެ ގިނަ ރުފިޔާ ދައުރުވަމުންދާއިރު، އޭގެ ތެރެއިން 3 ބިލިއަނެއްހާ ރުފިޔާ އަކީ އިގްތިސާދީ އުފެއްދުންތެރިކަމެއް ނެތި އިތުރުވި ފައިސާ އެވެ. ފަތުރުވެރިކަން އަލުން ހުޅުވުމާއެކު، ބާޒާރުގައި ހުރި މި ބޮޑުފައިސާގެ ސަޕްލައި ސީދާ ބަދަލުވެގެންދިޔައީ ޑޮލަރަށް އޮތް ޑިމާންޑަށެވެ.

މިކަމާ އެކު، ދިވެހިންގެ ވިޔަފާރީގެ އާދަތަކަށް ބޮޑު ބަދަލެއް އައެވެ. ބީއެމްއެލްގެ ތަފާސްހިސާބުތައް ދައްކާ ގޮތުން، ފާއިތުވި ފަސް އަހަރުގެ ތެރޭގައި ކާޑުތަކުން ބޭރުގެ މުއާމަލާތްތައް ކުރާ މިންވަރު ވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރު ގުނަ އިތުރުވެފަ އެވެ. Temu, Shein, އަދި AliExpress ފަދަ އޮންލައިން ޕްލެޓްފޯމްތަކުގެ މަގުބޫލުކަމާއެކު، ބީއެމްއެލްގެ މަހު ކާޑު އައުޓްފްލޯ (ބޭރުވި ފައިސާ) 2021 ވަނަ އަހަރު ހުރި 10.7 މިލިއަން ޑޮލަރުން، މަހަކު 39.3 މިލިއަން ޑޮލަރަށް މަތިވި އެވެ. ކާޑުތަކުން ކުރާ މުއާމަލާތްތަކުގެ 65 ޕަސެންޓަކީ އޮންލައިންކޮށް ތަކެތި ގަންނަން ކުރާ އީ-ކޮމާސް ވިޔަފާރި އެވެ.

މިއަހަރުގެ ފުރަތަމަ ފަސް މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެކަނިވެސް ބީއެމްއެލްއިން 345 މިލިއަން ޑޮލަރު ވިއްކަންޖެހުނެވެ. މީގެ ތެރެއިން 147 މިލިއަން ޑޮލަރު ވިޔަފާރިތަކަށް ދޫކުރިއިރު، ކާޑުތަކަށް 198 މިލިއަން ޑޮލަރު ދޫކުރި އެވެ. މިއީ އޭގެ ކުރީ އަހަރުގެ އެވްރެޖާ އަޅާބަލާއިރު 47 ޕަސެންޓުގެ އިތުރުވުމެކެވެ. މުދާ އެތެރެކުރާ ވިޔަފާރިތަކަށް މަހަކު ދޫކުރާ ޑޮލަރު 15 މިލިއަނުން 29 މިލިއަނަށް (ދެގުނަ) މަތިވުމުން، ބޭންކަށް ވަނީ ކަސްޓަމަރުންގެ ޑިމާންޑާ އެއްވަރަށް ޑޮލަރު ފޯރުކޮށްނުދެވި ނޭވާ ހާސްވެފަ އެވެ.

ކަޅު ބާޒާރާއި ބޭންކުގެ އާ ޕޯޓަލް

ޑޮލަރުގެ ޑިމާންޑް ރެކޯޑް މިންވަރަކަށް މަތިވިއިރު، ރަސްމީ ބޭންކިންގް ނިޒާމަށް ވަންނަ ޑޮލަރުގެ ސަޕްލައި ވަނީ މުޅިން ހުއްޓިފަ އެވެ. ރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ރޭޓަކީ ޑޮލަރަކަށް 15.42 ރުފިޔާ އެވެ. ނަމަވެސް، ބައިނަލްއަގްވާމީ ރިޒޯޓްތަކަށް ލިބޭ ބޭރު ފައިސާ ރާއްޖޭގެ ބޭންކްތަކަށް މާރުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ބޮޑު އަގު ލިބޭ ބޭރުގެ އެކައުންޓްތަކުގައި ބެހެއްޓުމުގެ ހުއްދަ އޮވެ އެވެ.

މީގެ ނަތީޖާއަކީ މާލޭގެ މަގުމަތީގައާއި ޓެލެގްރާމް ގްރޫޕްތަކުގައި ބޮޑު ކަޅު ބާޒާރެއް އުފެދުމެވެ. މިހާރު ބާޒާރުގައި ޑޮލަރެއްގެ އަގު ހުރީ 20.50 ރުފިޔާއަށް ވުރެ މަތީގަ އެވެ. މިއީ ރަސްމީ ރޭޓަށް ވުރެ 30 ޕަސެންޓް ބޮޑު އަގެކެވެ. ބޭންކަށް 15.42 ރުފިޔާއަށް ޑޮލަރު ވިއްކުމަކީ ބޮޑު ގެއްލުމަކަށް ވާތީ، ބޭންކަށް ވަންނަ ޑޮލަރު މުޅިން މަދުވި އެވެ. އެހެންވެ، ބީއެމްއެލްގެ ނެޓް އޯޕަން ޕޮޒިޝަން ވަނީ 6.6 ޕަސެންޓް ޝޯޓް ޕޮޒިޝަނަކަށް ގޮސްފަ އެވެ. މީގެ މާނައަކީ ބޭންކަށް ގަންނަން ލިބޭ ވަރަށް ވުރެ މާ ގިނައިން ޑޮލަރު ވިއްކަން ޖެހުމެވެ.

މިކަމަށް ހައްލެއް ހޯދުމަށް ބީއެމްއެލްއިން ދާދިފަހުން “އެފްއެކްސް އިންވެސްޓްމަންޓް” ޕޯޓަލްއެއް ހުޅުވައި، އާންމުން ބޭންކުގައި ޑޮލަރު ބަހައްޓައިފިނަމަ 25 ޕަސެންޓުގެ ފައިދާއެއް (Yield Premium) ދޭން ފެށި އެވެ. މިއީ ގާތްގަނޑަކަށް 19.27 ރުފިޔާގެ ރޭޓުން ބޭންކުން އަމިއްލައަށް ޑޮލަރު ގަތުން ފަދަ ކަމެކެވެ. ބޭންކުގެ ސީއީއޯ މުހައްމަދު ޝަރީފް ވިދާޅުވީ މިއީ އީ-ކޮމާސް ލިމިޓް (250 ޑޮލަރު) ހިފެހެއްޓުމަށް އެޅި ފިޔަވަޅެއް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، މާލީ ދާއިރާގެ شارަހަކުރާ ގޮތުގައި، ގައުމީ ބޭންކުން މިފަދަ ބޮޑު އަގެއްގައި ޑޮލަރު ގަންނަން ފެށުމަކީ ކަޅު ބާޒާރުގެ އަގުތަކަށް ބޭންކުން ރަސްމީ ހުއްދަ ދިނުން ފަދަ ކަމެކެވެ.

އިގްތިސާދީ ހިސޯރުވުން

މި މައްސަލައިގެ ހަގީގީ ގެއްލުން ވަމުންދަނީ އާންމު ރައްޔިތުންނަށާއި ކުދި ވިޔާފާރިތަކަށެވެ. ބީއެމްއެލް ޕީއޯއެސް (ކާޑު މެޝިން) ބޭނުންކުރާ ވިޔަފާރިތަކަށް ފައިސާގެ ދަތިކަން ކުރިމަތިވުމުން، ބޭންކުން ވަނީ “އެޑްވާންސް މާޗަންޓް ސެޓްލްމަންޓް” ނަމުގައި 2 މިލިއަން ރުފިޔާއާ ހަމައަށް ކުރު މުއްދަތުގެ ފައިނޭންސިންގް ދޫކުރަން ފަށާފަ އެވެ.

މަރުކަޒީ ބޭންކް (އެމްއެމްއޭ) އިން ވެސް ވަނީ ހަރުކަށި ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅާފަ އެވެ. އޯޕަން މާކެޓް އޮޕަރޭޝަންސް (OMO) މެދުވެރިކޮށް ބާޒާރުގައި ހުރި އިތުރު ރުފިޔާގެ 30 ޕަސެންޓް ހިފަހައްޓައި، ބޭންކްތަކަށް ހަފްތާއަކު ދޫކުރާ ޑޮލަރު 25 ޕަސެންޓް އިތުރުކޮށްދިނެވެ. އަދި ބޭންކްތަކަށް ލިބޭ ބޭރު ފައިސާގެ 90 ޕަސެންޓް ސެންޓްރަލް ބޭންކަށް މާރުކުރަންޖެހޭ ގޮތަށް ގަވާއިދުތައް ހަރުކަށިކުރި އެވެ.

ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ ހަގީގަތަކީ މިއެވެ. ރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަމުން އަހަރަކު އެތައް ބިލިއަން ޑޮލަރެއް ވަނަސް، ރަސްމީ ބޭންކިންގް ނިޒާމުގައި ޑޮލަރެއް ނެތެވެ. ރިޒޯޓްތަކުގެ އާމްދަނީ ރާއްޖޭގެ ބޭންކްތަކަށް ވަދެ، ރަސްމީކޮށް މާރުކުރަންޖެހޭ ގޮތަށް ގާނޫނީ އޮނިގަނޑު ބަދަލުނުކުރާހާ ހިނދަކު، ދިވެހިރާއްޖެ އޮންނާނީ ބޭންކުގެ ހަރުކަށި ލިމިޓްތަކާއި، ކަޅު ބާޒާރުގެ ނުފޫޒާއި، އަދި ޑޮލަރަށް ސަލާންޖަހަންޖެހޭ ނިކަމެތި ހާލަތެއްގެ ތެރޭގަ އެވެ.